|
|
 |
|
|
|
|
|
Türkiye'de Enflasyon
Türkiye Cumhuriyeti tarihine bakıldığında enflasyonla siyasi istikrarsızlığın kol kola gittiği görülür. Türkiye'de enflasyon, 1971'de tek rakam, 1980'de de 3 rakama çıkarak toplumsal bir soruna dönüştü... Enflasyon 70'li yılların ikinci yarısından sonra sosyal adalet dengesizliğinin de bir nedeni oldu. Çalışanların gelirleri, devalüasyonlu gecelerde yarıya inerken, stokları ve döviz rezervleri dolu işadamlarının varlıkları ikiye katlandı... İş dünyasında da haksız rekabete neden olan enflasyon canavarı, uzun dönemli yatırımları, uzun öngörülü kredileri engellemekte başarılı oldu. Politikacıların seçim vaatlerinde, vatandaşların cebindeki sessiz hırsızla mücadele etmek ilk sırayı almaya başladı.
İlk Tanışma
Genç Türkiye Cumhuriyeti, enflasyonla ilk kez 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nda tanıştı. Osmanlı Borçları ve dış ticaretin azalarak ihraç ürün fiyatlarının düşmesi Türkiye'nin cılız ekonomisi de olumsuz etkilendi.
2. Dünya Savaşı yıllarındaki savaş ekonomisiyle enflasyonun tırmanışa geçti. 1939'da yüzde 2 olan enflasyon (TÜFE) oranı savaşın en ateşli yıllı 1942'de yüzde 68'e çıktı.
1950'li yılların ikinci yarısında, siyasi istikrarsızlık gibi enflasyonun da yükselmeye başladı. 1959'da enflasyon TÜFE'de 24.4, TEFE'de 21.5 oranlarıyla, savaş ekonomisinden sonraki rekorunu kırdı.
Kontrolden Çıkıyor
1960'lı yıllarda tek rakamlı enflasyon oranı, 1971'de öğrenci hareketlerinin yoğunlaştığı, askeri muhtıranın verildiği 1971'de çift rakama çıktı. 1970'li yıllarda "enflasyon" kelimesi halk diline girdi. Türkiye'nin artık bir canavarı vardı... Bu canavar ekonomik ve siyasi istikrarsızlıklarla hep büyüyecekti. 1970'lerin ilk yarısındaki dünya petrol krizi ve Kıbrıs Barış Harekatı ile ikinci yarısındaki Türkiye'deki yatırım-tasarruf dengesizliği ve siyasi istikrarsızlık enflasyon canavarını büyüttü.
1979'da TÜFE'de 56.8 ve TEFE'de 69.5'a ulaşan enflasyon oranları, 1980 Darbesi'nin konuşulduğu günlerde 115.6 ve 98.8 oranlarıyla 3 haneli sayı oldu.
Ve Rekor
Ekonomi tarihine "5 Nisan Kararları" diye geçen 1994'teki DYP lideri Tansu Çiller'in başbakanlığı, Sosyal Demokrat Halkçı Parti (SHP) lideri Murat Karayalçın'ın başbakan yardımcılığındaki hükümet dönemindeki enflasyon, savaş yılları ve 1980 rekorunu sollayıp yeni bir rekor kırdı. Türkiye'de ilk kez enflasyon, TÜFE'de 125.5, TEFE'de 149.6'a ulaştı.
Başbakanların Enflasyon Karnesi: Enflasyon canavarını en çok büyüten başbakanlar arasında sırasıyla Ecevit, Çiller, Özal ve Demirel; küçültenler arasında da Ulusu, Yılmaz ve Akbulut yer aldı.
Başbakanların Enflasyon Karnesi Tablosu'nda da görüldüğü gibi, devraldığı enflasyon oranına, ortalama yüzde 35 ekleyen III. Bülent Ecevit hükümeti ilk sırayı aldı. 1994'te enflasyonu yüzde 150'ye çıkararak tarihi rekor kıran I.Çiller hükümeti de devraldığı enflasyon oranına ortalama 32.8'lik bir katkıda bulundu. Bu oranı yüzde 18.2 ile I ve II. Turgut Özal hükümeti ve 8.2 oranıyla VII. Süleyman Demirel hükümeti izledi.
Enflasyon canavarını yıllık ortalama yüzde 67.8 küçültme oranıyla Bülent Ulusu, ilk sırada yer aldı. Ulusu'yu, yüzde 18.4 ile III. Mesut Yılmaz ve yüzde 14.2 ile Yıldırım Akbulut hükümetleri izledi.
| Başbakanların Enflasyon Karnesi |
| Hükümet |
Başbakanlık Dönemi |
Devraldığı Enfl. (%) |
Dönemindeki Ort. Enfl. (%) |
Devrettiği Enflasyon (%) |
| I. II. ve III. Demirel |
10/65-03/71 |
6.8 |
6.2 |
16.5 |
| IV. Demirel |
03/75-06-77 |
10.8 |
13.6 |
26.3 |
| III. Ecevit |
01/78-11/79 |
26.3 |
61.3 |
69.5 |
| Ulusu |
09/80-12/83 |
98.8 |
31.0 |
29.7 |
| I. Ve II. Özal |
12/83-11/89 |
29.7 |
47.9 |
67.3 |
| Akbulut |
11/89-06/93 |
67.3 |
53.1 |
54.0 |
| VII. Demirel |
11/91-06/93 |
54.0 |
62.2 |
58.4 |
| I. Çiller |
06/93-10/95 |
58.4 |
91.2 |
65.6 |
| III. Yılmaz |
06/97-01/99 |
91.0 |
72.6 |
54.3 |
| IV.ve V.Ecevit |
01/99- .... |
54.3 |
55.8 |
...... |
* En az iki yıla yakın iktidarda kalan hükümetler
tabloya alınmıştır.
2000'de Enflasyon
- IMF Anlaşması'nın Öngörüsü: IMF ile 3 yıl sürdürülmesi konusunda 1999'un son günlerinde görüş birliğine varılan "stand-by" anlaşmanın temel amacı, enflasyonu aşağı çekmek olarak saptandı.
Merkez Bankası Başkanı Gazi Erçel, anlaşmanın amacını şöyle açıkladı:
-Tüketici enflasyonunu, yapısal reformlarla desteklenen, birbirleriyle tutarlı, güçlü, itibarlı ve süreklilik arz eden maliye, gelir, para ve kur politikalarının eşgüdümlü uygulanması ile 2000 yılı sonunda yüzde 25, 2001 yılı sonunda yüzde 12 ve 2002 yılında yüzde 7'ye indirmek,
-Reel faiz oranlarını makul düzeylere düşürmek,
-Ekonominin büyüme potansiyelini artırmak,
-Ekonomideki kaynakların daha etkin ve adil dağılımını sağlamaktır.
"Türkiye Enflasyonu Yeniyor!" Kampanyası:
Hükümetin IMF gözetimindeki enflasyonu düşürmeye yönelik programına sivil kuruluşlardan da destek geldi. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ve Türkiye İhracatcılar Meclisi (TİM) "Türkiye Enflasyonu Yeniyor" kampanyası başlatarak "Toplumsal Mutabakat Belgesi" hazırladı. Kampanyaya katılan tüm sivil toplum örgütleri, medya, üniversite ve vatandaşlar, devletin enflasyonla mücadele ve yapısal reformlardaki uygulamalarını, ekonomideki fiyatlar başta olmak üzere tüm gelişmeleri izlemeyi ve yasalar çerçevesinde denetlemeyi görev bildiklerini açıkladı. Enflasyona Mücadele kampanyasına destek ve katılımlar için, Web Sitesi, E-mail, Destek Bilgi Hattı, Destek Faks Hattı, Kampanya İrtibat Büroları oluşturuldu.
Toplumsal Mutabakat Belgesi'nde refah seviyesinin yükselmesinin ön koşulunun, "enflasyondan kurtulmak" olduğu vurgulanarak "Milletin mücadeleye sahip çıkması ve denetlemesinin, enflasyondaki düşüşü hızlandıracaktır" denildi...
Enflasyon Uzaydan mı Geldi?:
İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'nden Prof. Dr. İzzettin Önder, politikacılar enflasyonu kendi beceriksizliği değil de uzaydan gelmiş bir kavram gibi yansıttıklarından yakınarak şu değerlendirmeyi yapıyor:
"Türkiye'de yaşadığımız enflasyon ne uzaydan gelmiş bir canavar ne de tanısı zor olan belirsiz bir olgudur. Enflasyon; kamu kesimindeki israfın bir sonucu olmadığı gibi kara deliklerden de kaynaklanmamaktadır. Öte yandan enflasyon; siyasilerin popülizminden de kaynaklanmadığı gibi sıkça yapılan seçimlerin de bir sonucu değildir. Enflasyon olgusunun kendisi de, çok daha derindeki temel bir nedenden kaynaklanmaktadır. O da; ekonominin verimsiz çalışması ve gelişen toplumsal talepleri karşılamada yetersiz kalması yanında, piyasaların rekabetten uzak bir yapıda olmasıdır. ...Bizim enflasyonu algılamamız farklı olduğu için teşhisimiz ve tedavimiz de farklı olmaktadır. Enflasyonu sosyo-ekonomik ilişkilerin ortaya çıkardığı bir sonuç olarak belirlediğimizde, doğal olarak salt sonuca değil, onunla birlikte uygulanan politikaların niteliğine ve bunun ekonomik ilişkiler üzerindeki etkilerine de bakmak durumunda oluruz."
Yeni Ortama Hazırlık: Enflasyonun düşme eğilimi ile başta finans kuruluşları olmak üzere şirketler düşük enflasyona göre strateji geliştirmeye başladı. İMKB'ye yeni arzlar olurken, faizlerin düşmesiyle tüketici kredilerinde artış oldu.
Akbank Genel Müdürü Özen Göksel, düşük enflasyonlu ortama göre yeni ürünler hazırladıklarını belirtti (AA/2.2.2000).Göksel, yeni ortama yönelik hazırlıkları şöyle anlattı:
"Kar marjları yüzde 15'lere düştü. Bu devam edecek, yüzde 10'lara gerileyecek. Enflasyon da yüzde 5-6'lara inecek. Bankaların ayakta kalması için, hizmet yaptığı alanlarda komisyon alması şart. Faiz dışı gelirlerin genel giderleri karşılaması lazım."
Akbank, yeni ortama uygun olarak yeniden yapılanmak amacıyla Uluslararası danışmanlık firması AT Karney ile uzun vadeli bir anlaşma yaptı. Banka, bu çerçevede portföy yönetim şirketi kurarken, 4 yeni fon için de girişimde bulundu.
Türkiye'de Enflasyon Verileri
Yıllık Enflasyon Oranları (1980-1995)
| Yıl |
Tüfe |
Tefe |
Hükümet |
Başbakan |
| 1980 |
115.6 |
98.8 |
44 |
Ulusu |
| 1981 |
33.9 |
35.5 |
|
|
| 1982 |
21.9 |
26.5 |
|
|
| 1983 |
31.4 |
29.7 |
45 |
Özal |
| 1984 |
48.4 |
49.5 |
|
|
| 1985 |
45.0 |
41.6 |
|
|
| 1986 |
34.6 |
27.9 |
|
|
| 1987 |
38.9 |
36.8 |
|
|
| 1988 |
73.7 |
64.6 |
|
|
| 1989 |
63.3 |
67.3 |
47 |
Akbulut |
| 1990 |
60.3 |
52.3 |
|
|
| 1991 |
66.0 |
54.0 |
48.-49. |
Yılmaz-Demirel |
| 1992 |
70.1 |
66.1 |
|
|
| 1993 |
71.1 |
58.4 |
50 |
Çiller |
| 1994 |
125.5 |
149.6 |
|
|
| 1995 |
76.0 |
65.5 |
|
|
| 1996 |
78.9 |
84.9 |
53 |
Yılmaz-54 Erbakan |
| 1997 |
99.1 |
91.0 |
55 |
Yılmaz |
| 1998 |
69.7 |
54.3 |
|
|
| 1999 |
64.9 |
55.8 |
56 |
Ecevit |
Kaynak: DPT-DİE
| Aylık Enflasyon (1996-2000) |
| |
Toptan Eşya |
Tüketici |
| Aylar |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
| Ocak |
9.8 |
5.6 |
6.5 |
3.6 |
5.8 |
8.3 |
5.9 |
7.2 |
4.8 |
4.9 |
| Şubat |
5.8 |
6.2 |
4.6 |
3.4 |
4.1 |
4.5 |
5.7 |
4.4 |
3.2 |
3.7 |
| Mart |
7.0 |
6.0 |
4.0 |
4.0 |
3.1 |
5.6 |
5.4 |
4.3 |
4.1 |
2.9 |
| Nisan |
8.1 |
5.5 |
4.0 |
5.3 |
2.4 |
6.7 |
6.6 |
4.7 |
4.9 |
2.3 |
| Mayıs |
4.1 |
5.2 |
3.3 |
3.2 |
1.7 |
4.5 |
4.7 |
3.5 |
2.9 |
2.2 |
| Haziran |
2.7 |
3.4 |
1.6 |
1.8 |
0.3 |
2.5 |
2.9 |
2.4 |
3.3 |
0.7 |
| Temmuz |
2.4 |
5.3 |
2.5 |
4.0 |
1.0 |
2.1 |
6.3 |
3.4 |
3.8 |
2.2 |
| Ağustos |
3.8 |
5.3 |
2.4 |
3.3 |
0.9 |
4.8 |
6.2 |
4.0 |
4.2 |
2.2 |
| Eylül |
5.1 |
6.3 |
5.3 |
5.9 |
|
6.1 |
7.3 |
6.7 |
4.2 |
|
| Ekim |
5.5 |
6.7 |
4.1 |
4.7 |
|
6.5 |
8.3 |
6.1 |
6.3 |
|
| Kasım |
5.1 |
5.6 |
3.4 |
4.1 |
|
5.2 |
6.6 |
4.3 |
4.2 |
|
| Aralık |
3.9 |
5.4 |
2.5 |
6.8 |
|
3.4 |
5.1 |
3.3 |
5.9 |
|
| Yıllık Enflasyon (1996-2000) |
| |
Toptan Eşya |
Tüketici |
| Aylar |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
1996 |
1997 |
1998 |
1999 |
2000 |
| Ocak |
64.9 |
78.0 |
92.5 |
50.0 |
66.4 |
78.1 |
75.7 |
101.6 |
65.9 |
68.9 |
| Şubat |
63.0 |
78.6 |
89.6 |
48.3 |
67.5 |
77.5 |
77.7 |
99.3 |
63.9 |
69.7 |
| Mart |
65.3 |
77.0 |
86.0 |
48.2 |
66.1 |
79.3 |
77.3 |
97.2 |
63.5 |
67.9 |
| Nisan |
69.9 |
72.8 |
83.3 |
50.0 |
61.5 |
80.8 |
77.2 |
93.6 |
63.9 |
63.8 |
| Mayıs |
73.7 |
74.6 |
79.9 |
50.0 |
59.2 |
82.9 |
77.5 |
91.4 |
63.0 |
62.7 |
| Haziran |
76.2 |
75.7 |
76.7 |
50.3 |
56.8 |
82.9 |
78.0 |
90.6 |
64.3 |
58.6 |
| Temmuz |
76.3 |
80.7 |
72.1 |
52.4 |
52.3; |
81.2 |
85.2 |
85.3 |
65.0 |
56.2 |
| Ağustos |
79.0 |
83.4 |
67.4 |
53.7 |
48.9 |
81.9 |
87.8 |
81.4 |
65.4 |
53.2 |
| Eylül |
79.8 |
85.4 |
65.9 |
54.4 |
|
79.3 |
89.9 |
80.4 |
64.3 |
|
| Ekim |
82.8 |
87.5 |
65.0 |
55.2 |
|
79.6 |
93.2 |
76.6 |
64.7 |
|
| Kasım |
85.7 |
88.4 |
58.6 |
56.3 |
|
80.4 |
95.8 |
72.8 |
64.6 |
|
| Aralık |
84.9 |
91.0 |
54.3 |
62.9 |
|
79.8 |
99.1 |
69.7 |
68.8 |
|
AB'de Enflasyon
AB üyesi 15 ülkede yıllık ortalama enflasyon oranı, Nisan ayı sonu itibarıyla yüzde 1.7 dolayında belirlendi. Ortak para birimi euro'ya geçen 11 AB ülkesindeki enflasyon ortalaması ise yüzde 1.9 dolayında bulunuyor. Avrupa Merkez Bankası, bu oranın yüzde 2'nin altında tutulmasına önem veriyor. Aynı dönemde ABD'de yıllık enflasyon yüzde 3, İsviçre'de ise yüzde 1,5 oranında gerçekleşti.
AB istatistik örgütü Eurostat'ın açıklamasına göre, yıllık enflasyon oranları şöyle:
| AB Ülkelerinde enflasyon oranı |
| Ülke |
Enflasyon (%) |
| İrlanda |
5 |
| Lüksemburg |
3.2 |
| İspanya |
3 |
| Danimarka |
2.9 |
| Finlandiya |
2.5 |
| İtalya |
2.4 |
| Belçika |
2.3 |
| Yunanistan |
2.1 |
| Portekiz |
1.9 |
| Avusturya |
1.8 |
| Hollanda |
1.7 |
| Almanya |
1.6 |
| Fransa |
1.4 |
| İsveç |
1.0 |
| İngiltere |
0.06 |
Kaynak: Eurostat, 2000 Nisan
|
|
|
|
|
|
|
|
